భారతదేశంలో ఎక్కువగా కనిపించే చట్టపరమైన వివాదాల్లో చెక్ బౌన్స్ ఒకటి. నెగోషియబుల్ ఇన్‌స్ట్రుమెంట్స్ యాక్ట్, 1881 లోని సెక్షన్ 138 దీన్ని నేరంగా పరిగణిస్తుంది. కానీ చెక్కు అందుకున్న వ్యక్తి (payee) కొన్ని దశలను, గడువులను కచ్చితంగా పాటిస్తేనే కేసు నిలుస్తుంది. ఒక్క గడువు తప్పినా, బలమైన కేసు కూడా ఓడిపోవచ్చు.
నేరం ఎప్పుడు అవుతుంది
ఈ షరతులన్నీ నెరవేరాలి:
- చెక్కు చట్టపరంగా చెల్లించాల్సిన అప్పు లేదా బాధ్యత తీర్చడానికి (పూర్తిగా లేదా కొంత) ఇచ్చి ఉండాలి. బహుమతిగా లేదా విరాళంగా ఇచ్చిన చెక్కుకు ఇది వర్తించదు.
- చెక్కును దాని చెల్లుబాటు గడువులోపు, అంటే చెక్కుపై ఉన్న తేదీ నుంచి మూడు నెలల్లోపు, బ్యాంకులో వేసి ఉండాలి.
- ఖాతాలో సరిపడా డబ్బు లేక లేదా బ్యాంకుతో ఉన్న ఏర్పాటు పరిమితి దాటినందుకు చెక్కు తిరిగి వచ్చి ఉండాలి. "ఖాతా మూసివేశారు", "చెల్లింపు ఆపారు", "సంతకం సరిపోలలేదు" వంటి కారణాలతో తిరిగి వచ్చినా, తగిన సందర్భాల్లో సెక్షన్ 138 వర్తిస్తుందని కోర్టులు చెప్పాయి.
- బ్యాంకు నుంచి చెక్కు తిరిగి వచ్చిన సమాచారం అందిన 30 రోజుల్లోపు రాతపూర్వక డిమాండ్ నోటీసు పంపి ఉండాలి.
- నోటీసు అందిన 15 రోజుల్లోపు చెక్కు ఇచ్చిన వ్యక్తి (drawer) డబ్బు చెల్లించకపోయి ఉండాలి.
గడువులు ఒక్క చూపులో
| దశ | గడువు |
|---|---|
| చెక్కును బ్యాంకులో వేయడం | చెక్కుపై తేదీ నుంచి 3 నెలల్లోపు |
| డిమాండ్ నోటీసు పంపడం | బ్యాంకు రిటర్న్ మెమో అందిన 30 రోజుల్లోపు |
| డబ్బు చెల్లించడానికి drawer కు సమయం | నోటీసు అందిన నాటి నుంచి 15 రోజులు |
| ఫిర్యాదు (కేసు) వేయడం | ఆ 15 రోజులు ముగిసిన తర్వాత 1 నెలలోపు |
తగిన కారణం చూపిస్తే, ఫిర్యాదు వేయడంలో జరిగిన ఆలస్యాన్ని కోర్టు మన్నించవచ్చు (సెక్షన్ 142(1)(b) నిబంధన). ముందటి గడువులను సరిదిద్దడం చాలా కష్టం, కాబట్టి వాటిని మార్చలేనివిగానే చూడండి.
మీ కేసులో తేదీలు తెలుసుకోవడానికి మా చెక్ బౌన్స్ గడువుల కాలిక్యులేటర్ ఉపయోగించండి.
డిమాండ్ నోటీసు
నోటీసులో ఇవి ఉండాలి:
- చెక్కు నంబరు, తేదీ, మొత్తం, బ్యాంకు;
- చెక్కు తిరిగి వచ్చిన తేదీ, కారణం;
- 15 రోజుల్లోపు చెక్కు మొత్తాన్ని చెల్లించమని డిమాండ్.
అందినట్లు రుజువు ఉండే పద్ధతిలో, ఉదాహరణకు అక్నాలెడ్జ్‌మెంట్‌తో రిజిస్టర్డ్ పోస్టులో పంపాలి. ఈమెయిల్, మెసేజ్‌లను అదనంగా వాడవచ్చు. చెక్కు మొత్తానికి బాగా భిన్నమైన మొత్తాన్ని డిమాండ్ చేసిన నోటీసు చెల్లనిదిగా తేలవచ్చు.
కేసు ఎక్కడ వేయాలి
సెక్షన్ 142(2) ప్రకారం, చెక్కు అందుకున్న వ్యక్తి ఏ బ్యాంకు శాఖ ఖాతా ద్వారా చెక్కును వేశారో, ఆ బ్యాంకు శాఖ ఉన్న ప్రాంతపు మేజిస్ట్రేట్ వద్ద ఫిర్యాదు వేయాలి. దీంతో, చెక్కు ఇచ్చిన వ్యక్తి వేరే ఊరిలో ఉన్నా, మీరు మీ సొంత ఊరిలోనే కేసు వేయవచ్చు.
చెక్కు అందుకున్న వ్యక్తికి అనుకూలమైన ఊహ
సెక్షన్ 139 ప్రకారం, చెక్కు చట్టపరమైన అప్పు కోసమే ఇచ్చినట్లు కోర్టు భావిస్తుంది. ఈ ఊహను తప్పని నిరూపించాల్సింది చెక్కు ఇచ్చిన వ్యక్తే. ఉదాహరణకు, అసలు అప్పే లేదని, లేదా సంతకం చేసిన ఖాళీ చెక్కును దుర్వినియోగం చేశారని చూపించవచ్చు. సందేహానికి తావులేకుండా నిరూపించాల్సిన అవసరం లేదు, కానీ నమ్మదగిన వాదన చూపాలి.
విధానం, వేగం
- ఈ కేసులను సాధారణంగా సంక్షిప్త విచారణ (summary trial) పద్ధతిలో విచారిస్తారు (సెక్షన్ 143). ఇది త్వరగా ముగిసేలా ఉద్దేశించినది.
- ఫిర్యాదుదారు సాక్ష్యాన్ని అఫిడవిట్ ద్వారా ఇవ్వవచ్చు (సెక్షన్ 145).
- విచారణ జరుగుతుండగానే, చెక్కు మొత్తంలో 20% వరకు మధ్యంతర పరిహారం చెల్లించమని నిందితుడిని కోర్టు ఆదేశించవచ్చు (సెక్షన్ 143A).
- శిక్ష పడిన తర్వాత నిందితుడు అప్పీలు చేస్తే, జరిమానా లేదా పరిహారంలో కనీసం 20% డిపాజిట్ చేయమని అప్పీలు కోర్టు ఆదేశించవచ్చు (సెక్షన్ 148).
శిక్ష
నేరం రుజువైతే, రెండేళ్ల వరకు జైలు శిక్ష, లేదా చెక్కు మొత్తానికి రెట్టింపు వరకు జరిమానా, లేదా రెండూ విధించవచ్చు. ఆచరణలో కోర్టులు ఎక్కువగా ఫిర్యాదుదారుకు పరిహారం అందించడంపైనే దృష్టి పెడతాయి.
రాజీ
ఈ నేరం రాజీ పడదగినది (సెక్షన్ 147). అంటే అప్పీలు దశతో సహా ఏ దశలోనైనా ఇరుపక్షాలు రాజీ పడవచ్చు. కోర్టులు రాజీని ప్రోత్సహిస్తాయి. చాలా కేసులు మధ్యవర్తిత్వం (mediation) లేదా లోక్ అదాలత్‌లో ముగుస్తాయి.
కంపెనీలు, సంస్థలు
చెక్కును కంపెనీ లేదా భాగస్వామ్య సంస్థ ఇస్తే, ఆ కంపెనీయే ప్రధాన నిందితురాలు. ఆ సమయంలో వ్యాపార నిర్వహణకు బాధ్యులుగా, ఇన్‌చార్జ్‌గా ఉన్న డైరెక్టర్లు లేదా భాగస్వాములపై కూడా సెక్షన్ 141 కింద కేసు వేయవచ్చు. ప్రతి వ్యక్తి ఎలా బాధ్యుడో ఫిర్యాదులో స్పష్టంగా చెప్పాలి.
ముఖ్యాంశాలు
- 3 నెలల్లో చెక్కు వేయండి, 30 రోజుల్లో నోటీసు పంపండి, 15 రోజులు ఆగండి, తర్వాత 1 నెలలో కేసు వేయండి.
- మీ సొంత బ్యాంకు శాఖ ఉన్న చోటే కేసు వేయవచ్చు.
- చట్టపరమైన అప్పు ఉందనే కోర్టు భావిస్తుంది. దాన్ని తప్పని నిరూపించాల్సింది చెక్కు ఇచ్చిన వ్యక్తే.
- విచారణ సమయంలోనే 20% వరకు మధ్యంతర పరిహారం ఆదేశించవచ్చు.
