పరస్పర అంగీకారంతో విడాకులు: విధానం, సమయం, ఆరు నెలల వేచి ఉండే కాలం

వివాహం ఇక కొనసాగదని భార్యాభర్తలిద్దరూ నిర్ణయించుకున్నప్పుడు, పరస్పర అంగీకారంతో విడాకులు తీసుకోవడం సాధారణంగా అత్యంత వేగమైన, తక్కువ ఘర్షణ ఉండే మార్గం. క్రూరత్వం, వదిలివేయడం వంటి తప్పులను ఎవరూ నిరూపించాల్సిన అవసరం లేదు. ఇద్దరి అంగీకారం నిజమైనదని, స్వచ్ఛందమైనదని, డిక్రీ ఇచ్చే సమయానికి కూడా అలాగే ఉందని నిర్ధారించుకోవడమే కోర్టు పని.

ఈ వ్యాసం హిందూ వివాహ చట్టం, 1955 లోని సెక్షన్ 13B కింద విధానాన్ని వివరిస్తుంది. స్పెషల్ మ్యారేజ్ యాక్ట్, 1954 (సెక్షన్ 28) లోనూ దాదాపు ఇదే విధానం ఉంది. ఇతర వ్యక్తిగత చట్టాలకు వాటి సొంత నిబంధనలు ఉన్నాయి.

ఎవరు దాఖలు చేయవచ్చు

ఈ పరిస్థితుల్లో ఇద్దరూ కలిసి పిటిషన్ వేయవచ్చు:

• పిటిషన్ వేయడానికి ముందు కనీసం ఒక సంవత్సరం నుంచి విడిగా ఉంటున్నారు. "విడిగా ఉండటం" అంటే భార్యాభర్తలుగా జీవించకపోవడం. ఒకే ఇంట్లో ఉంటున్నా ఈ ఉద్దేశం కోసం "విడిగా ఉన్నట్లే" అని కోర్టులు అంగీకరించాయి;
• వారు కలిసి జీవించలేకపోతున్నారు; మరియు
• వివాహాన్ని రద్దు చేసుకోవాలని ఇద్దరూ అంగీకరించారు.

ఒక సంవత్సరం విడిగా ఉండటం పిటిషన్ వేయడానికి షరతు. దీనికి, కింద చెప్పిన ఆరు నెలల వేచి ఉండే కాలానికి సంబంధం లేదు.

ఎక్కడ దాఖలు చేయాలి

పిటిషన్‌ను ఈ ప్రాంతాల్లో ఏదో ఒకదాని పరిధిలోని ఫ్యామిలీ కోర్టులో (ఫ్యామిలీ కోర్టు లేని చోట జిల్లా కోర్టులో) వేయాలి:

• వివాహం జరిగిన చోటు;
• ప్రతివాది నివసిస్తున్న చోటు;
• ఇద్దరూ చివరిసారిగా కలిసి నివసించిన చోటు; లేదా
• భార్య పిటిషనర్ అయితే, ఆమె నివసిస్తున్న చోటు.

ఉమ్మడి పిటిషన్‌లో ఆచరణలో ఇద్దరిలో ఎవరి నివాస ప్రాంతమైనా సరిపోతుంది. దీంతో వేర్వేరు నగరాల్లో ఉంటున్న దంపతులకు కొంత వెసులుబాటు ఉంటుంది.

ముందుగా ఒప్పందం

అసలు పని చాలావరకు పిటిషన్ వేయడానికి ముందే జరుగుతుంది. భార్యాభర్తలు సాధారణంగా ఈ విషయాలపై ఒక సెటిల్‌మెంట్ ఒప్పందం (అంగీకార షరతులు) మీద సంతకం చేస్తారు:

• శాశ్వత భరణం లేదా ఒకేసారి చెల్లించే మొత్తం, అది ఎలా చెల్లిస్తారు (తరచుగా రెండు మోషన్లకు అనుసంధానంగా వాయిదాల్లో);
• స్త్రీధనం, నగలు, ఇతర వస్తువులు తిరిగి ఇవ్వడం;
• పిల్లల కస్టడీ, పిల్లలను కలిసే హక్కు, పిల్లల పోషణ ఖర్చు;
• భరణం, గృహ హింస, క్రిమినల్ ఫిర్యాదులు వంటి, ఇద్దరి మధ్య పెండింగ్‌లో ఉన్న కేసులను ఉపసంహరించుకోవడం.

అస్పష్టమైన లేదా ఏకపక్ష ఒప్పందం వల్లే ఈ విడాకులు మధ్యలో ఆగిపోవడం ఎక్కువగా జరుగుతుంది. అందుకే షరతులను జాగ్రత్తగా రాయించుకోవాలి.

మొదటి మోషన్

భార్యాభర్తలిద్దరూ ఒప్పంద షరతులతో ఉమ్మడి పిటిషన్ వేసి, కోర్టు ముందు హాజరవుతారు. వారి వాంగ్మూలాలను నమోదు చేస్తారు. సయోధ్య సాధ్యమేమో చూడటానికి చాలా ఫ్యామిలీ కోర్టులు మొదట మధ్యవర్తిత్వం లేదా కౌన్సెలింగ్‌కు పంపుతాయి. సయోధ్య కుదరకపోతే, కోర్టు మొదటి మోషన్‌ను నమోదు చేస్తుంది.

ఆరు నెలల కాలం

సెక్షన్ 13B(2) ప్రకారం, మొదటి మోషన్ తర్వాత ఆరు నెలలకు ముందు కాకుండా, పద్దెనిమిది నెలల తర్వాత కాకుండా రెండో మోషన్ వేయాలి. మరోసారి ఆలోచించుకోవడానికి సమయం ఇవ్వడమే ఈ విరామం ఉద్దేశం.

అమర్‌దీప్ సింగ్ వర్సెస్ హర్వీన్ కౌర్ (2017) కేసులో, ఈ కాలం తప్పనిసరి కాదు, సూచన మాత్రమే అని సుప్రీం కోర్టు చెప్పింది. ఈ పరిస్థితుల్లో కోర్టు దాన్ని మినహాయించవచ్చు:

• చట్టం కోరే ఒక సంవత్సరం విడిగా ఉండే కాలం, ముందటి కేసుల్లో గడిచిన సమయంతో కలిపి, ఇప్పటికే పూర్తయింది;
• మధ్యవర్తిత్వం, సయోధ్య ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమయ్యాయి;
• భరణం, కస్టడీతో సహా అన్ని విషయాలనూ ఇద్దరూ నిజంగా పరిష్కరించుకున్నారు; మరియు
• ఇంకా వేచి ఉంచడం వారి బాధను పొడిగించడమే అవుతుంది.

మొదటి మోషన్ తర్వాత ఒక వారానికి, కారణాలతో మినహాయింపు దరఖాస్తు వేయవచ్చు. మంజూరు చేయాలా వద్దా అనేది కోర్టు నిర్ణయం, ఫలితం కేసును బట్టి మారుతుంది.

దీనికి వేరుగా, శిల్పా శైలేష్ వర్సెస్ వరుణ్ శ్రీనివాసన్ (2023) కేసులో, వివాహం పూర్తిగా విచ్ఛిన్నమైనప్పుడు ఆర్టికల్ 142 కింద, వేచి ఉండే కాలం లేకుండా కూడా, సుప్రీం కోర్టు స్వయంగా విడాకులు మంజూరు చేయవచ్చని రాజ్యాంగ ధర్మాసనం నిర్ధారించింది. ఈ అధికారం సుప్రీం కోర్టుకు మాత్రమే ఉంది. ఫ్యామిలీ కోర్టులు సెక్షన్ 13B నే పాటిస్తాయి.

రెండో మోషన్, డిక్రీ

రెండో మోషన్‌లో ఇద్దరూ మళ్లీ కోర్టు ముందు తమ అంగీకారాన్ని ధృవీకరిస్తారు. కోర్టు సంతృప్తి చెందితే, విడాకుల డిక్రీ ఇస్తుంది. డిక్రీ తేదీ నుంచి వివాహం రద్దవుతుంది.

ఒకరు అంగీకారాన్ని ఉపసంహరించుకోవచ్చా?

అవును. పిటిషన్ వేసినప్పుడే కాదు, రెండో మోషన్ సమయంలో కూడా అంగీకారం ఉండాలి. డిక్రీకి ముందు ఒకరు అంగీకారాన్ని ఉపసంహరించుకుంటే, పరస్పర అంగీకార మార్గం ముగుస్తుంది. అయితే మరొకరు అందుబాటులో ఉన్న కారణాలపై వివాద విడాకుల (contested) పిటిషన్ వేయవచ్చు. ఒప్పందం కింద ఇప్పటికే డబ్బు చెల్లించి ఉంటే, అంగీకారం ఉపసంహరించుకుంటే ఆ డబ్బు ఏమవుతుందో ఒప్పందంలోనే రాయాలి.

వీడియో ద్వారా హాజరు కావచ్చా?

విదేశాల్లో లేదా వేరే నగరంలో ఉంటున్న భార్య లేదా భర్త, ముఖ్యంగా రెండో మోషన్‌కు, వీడియో కాన్ఫరెన్స్ ద్వారా హాజరయ్యేందుకు కోర్టులు తరచుగా అనుమతిస్తాయి. కొన్ని దశలకు సరైన అధికారం ఇచ్చిన కుటుంబ సభ్యుడిని కూడా కొన్ని కోర్టులు అంగీకరిస్తాయి. కానీ అంగీకారాన్ని సాధారణంగా స్వయంగానే ధృవీకరించాలి.

సాధారణ కాలక్రమం

మినహాయింపు లేకపోతే, పరస్పర అంగీకార విడాకులు సాధారణంగా పిటిషన్ వేసిన ఏడు నుంచి ఎనిమిది నెలల్లో పూర్తవుతాయి. మినహాయింపు లభిస్తే ఇంకా ముందే ముగియవచ్చు.

ముఖ్యాంశాలు

• పిటిషన్ వేయడానికి ముందే కనీసం ఒక సంవత్సరం విడిగా ఉండాలి.
• తగిన కేసుల్లో ఆరు నెలల కూలింగ్-ఆఫ్ కాలాన్ని మినహాయించవచ్చు.
• పిటిషన్ కంటే ఒప్పంద షరతులే ముఖ్యం, కాబట్టి దాఖలు చేయడానికి ముందే వాటిని సరిగ్గా రాయించుకోండి.
• డిక్రీ వచ్చే వరకు ఇద్దరిలో ఎవరైనా అంగీకారాన్ని ఉపసంహరించుకోవచ్చు.